“Operasyonu durdurmadan” ifadesi sahada çok cazip görünür; üretim kaybını kimse sevmez. Ama burada acı tatlı bir gerçek var: sarsak elek teli (screen media) fiziksel olarak değişecekse eleğin çalışır halde olması güvenli değildir. Dönmekte olan eksantrik, titreşim motoru, kayış-kasnak, salınım yapan şase ve sıkışma noktaları; bakım ekibini bir anda ciddi iş kazası riskiyle karşı karşıya bırakır. Yani pratikte yapılabilen şey “hiç durmadan tel değiştirmek” değil; duruşu dakikalara indirip, tesisin genel operasyonunu durdurmadan eleği devre dışı bırakmak ve değişimi ultra hızlı bir standarda bağlamaktır.
1) “Durmadan değişim” neden doğru hedef değil, doğru hedef ne?
Sarsak eleklerde tel; gerginlik (tension), kama/sıkma (clamp), kanca şerit (hook strip) veya modüler panel mantığıyla gövdeye tutunur. Elek çalışırken bu bağlantılara müdahale etmek; parmak sıkışması, tel fırlaması, takım düşmesi ve platformdan düşme riskini artırır. Üstelik tel düzgün oturmazsa; kısa sürede yırtılma, elek veriminde düşüş, rulman yüklerinde artış gibi ikincil arızaları tetikler.
Bu yüzden “durmadan” yerine şu strateji daha zekicedir: Eleği kısa süreli durdur, fakat tesisi durdurma. Bunu; beslemeyi geçici bypass, stok bunker, alternatif kırma-eleme hattı, devreden çıkarma klapesi veya kısa süreli tampon stok yönetimiyle yaparsın. Operasyon akmaya devam eder, sadece ilgili sarsak elek için “mikro-duruş” yaşanır.
2) Duruşu dakikaya indiren tasarım ve ekipman hamleleri
2.1 Sarsak elekte modüler panel veya quick-tension sisteme geçiş
Geleneksel kanca şeritli tel ve uzun boy tel serimi, en çok zamanı yutan yöntemdir. Eğer proses izin veriyorsa (özellikle ince eleme ve yüksek aşınma bölgelerinde), modüler poliüretan/kompozit paneller ya da hızlı gerdirme (quick-tension) rayları değişimi dramatik biçimde hızlandırır. Bir panel hasarlandığında tüm katı sökmek yerine, lokal panel değişimi yaparsın. Bu, “operasyonu durdurmadan” hedefinin en yakın karşılığıdır: Çok kısa duruş + sadece sorunlu bölgeye müdahale.
2.2 Sarsak elek teli değişimi için yedek hazır takım (pre-assembly) mantığı
En büyük hız kazancı, tel değişimi sırasında “karar vermemek”ten gelir. Şunları standartlaştır:
- Tel ölçüsü (açıklık, tel çapı, malzeme sınıfı) için net kodlama
- Kesilmiş ve etiketlenmiş tel setleri (kat/üst-orta-alt, sağ-sol)
- Hazır kanca şerit montajlı (mümkünse) ya da kanca şerit kalıpları
- Yeni cıvata-somun, kama, lastik fitil gibi sarf seti
Bu yaklaşım, sahada “tel ölçtük, kestik, uydurduk” doğaçlamasını bitirir. Özellikle sarsak elek teli gibi sarf kalemlerinde standardizasyon, hem süreyi hem de tekrar arıza ihtimalini azaltır.
2.3 Sarsak elek bakımında erişim ve platform iyileştirmesi
Birçok tesiste süreyi uzatan asıl şey tel değil, erişimdir. Elek üstü kapak, bakım kapağı, merdiven ve platformlar bakım için tasarlanmamışsa değişim uzar. Geniş açılan kapaklar, hızlı kilitler, düşmeye karşı ankraj noktaları ve iyi aydınlatma; “takım arama/pozisyon alma” süresini azaltır. Bu küçük görünen dokunuşlar, sarsak elek tel değişimi sırasında dakikaları geri kazandırır.
3) En hızlı tel değişimi için standart operasyon prosedürü (SOP)
3.1 Hazırlık (duruş öncesi)
Hızın yarısı duruştan önce kazanılır:
- Arıza teşhisi: Yırtık bölge, besleme dağılımı, aşınma noktası işaretlenir.
- Doğru tel seçimi: Açıklık, tel çapı, örgü tipi (kare/dikdörtgen), malzeme (yüksek karbon, paslanmaz, PU panel) netleştirilir.
- Takım seti: Tork anahtarı, lokma takımı, kama sökme aparatı, tel gerdirme kolu, çekiç/punç, fırça, endüstriyel süpürge, işaret kalemi.
- İş bölümü: 2–4 kişi için rol dağılımı (söküm, temizlik, montaj, kontrol).
3.2 Güvenli durdurma
LOTO (kilitle-etiketle) burada pazarlık konusu değildir. Uygulama özeti:
- Elek beslemesi kesilir, elek boşaltılır.
- Elek tahriki durdurulur, ana şalter kilitlenir.
- Titreşim tamamen sönümlenmeden kapak açılmaz.
Bu adımın altını özellikle çizmek gerekir: sarsak elek titreşimli bir makinedir; “biraz idare eder” yaklaşımı hem güvenliği hem de telin doğru oturma ihtimalini baltalar.
3.3 Söküm: “tek parça çıkarma” yerine “kontrollü söküm”
Hızlı sökümün püf noktası: bağlantıları zarar vermeden ve sırayla almak. Özellikle kanca şeritli sistemlerde yan klemp/gerdirme çubukları yamulursa bir sonraki montaj iki kat uzar. Hasarlı teli alırken şu sırayı izle:
- Klemp/gerdirme elemanlarını simetrik gevşet (tek tarafı tamamen boşaltma).
- Koruyucu lastik fitilleri ve ara şeritleri düzenli çıkar, tekrar kullanılamayacakları ayır.
- Alt şase ve traverslerde birikmiş malzemeyi temizle; telin “oturacağı yüzey” pürüzsüz olmalı.
3.4 Montaj: Zaman kazandıran kritik ayrıntılar
- Tel yönü: Örgü yönü ve açıklık yönü proses için doğru olmalı (özellikle dikdörtgen açıklıklarda).
- Merkezleme: Tel, kat boyunca ortalanmadan gerdirme yapılmaz.
- Gerdirme: Simetrik ve kademeli gerdir. Amaç “davul gibi” değil; üretici tavsiyesine uygun doğru gerginlik.
- Temas yüzeyi: Travers üstlerinde aşınmış takoz/fitil varsa tel kısa sürede yırtılır; hızlı değişim yaparken bu detayı atlamak, bir hafta sonra tekrar duruş demektir.
Buradaki “küçük” detaylar, aslında sarsak elek performansının büyük belirleyicileridir. Tel düzgün oturmadığında, eleğin salınımı ve yük aktarımı değişir; bu da hem verimi hem mekanik ömrü etkiler.
3.5 Kontrol ve devreye alma
Devreye almadan önce:
- Gözle kontrol: Tel altında boşluk, dalga, yan kaçıklık var mı?
- Cıvata/kama kontrolü: Tork ve emniyet elemanları tamam mı?
- Kısa test çalışması: 30–60 saniye boşta, sonra düşük debide besleme.
4) En sık yapılan hız hataları (ve gizli maliyetleri)
- Temizlemeden montaj: Tel altına kaçan taş, “bıçak” gibi çalışır; erken yırtılma.
- Aşırı gerdirme: Telin ömrü uzamaz; aksine kırılma ve kopma hızlanabilir.
- Yan klemp yamultma: Bir sonraki değişimde süre katlanır.
- Tek noktadan besleme: Yırtık aynı yerde tekrarlar; sorun tel değil, dağıtım olabilir.
5) Küçük bir vaka senaryosu: 3 saatten 70 dakikaya düşüş
Tipik bir taş ocağında üst kat tel değişimi 3 saate yakın sürerken, şu üç hamleyle süre 70 dakika seviyesine iner: (1) Önceden kesilmiş-etiketlenmiş tel seti, (2) bağlantı elemanları sarf paketi, (3) iki kişilik paralel çalışma (biri söküm-temizlik, diğeri yeni tel hazırlığı). Ek olarak besleme, kısa süreli tampon stok ile yönetildiğinde tesis “tamamen durmadı” algısı oluşur: üretim akışı sekteye uğrar ama çökmez. Bu yaklaşım, sarsak elek teli değişimi süreçlerini “acil durum” olmaktan çıkarıp planlı bir bakım disiplinine dönüştürür.
6) Gelecek trendleri: Sarsak elektel değişimi bir gün otomatikleşir mi?
Trendler bu yöne gidiyor. Durum izleme sensörleri (titreşim, sıcaklık, akım), tel kopmasını “oldubitti” olmaktan çıkarıp öngörülebilir hale getiriyor. Kartuş tipi modüler deck tasarımları, büyük elemanları hızlı sök-tak mantığına yaklaştırıyor. Daha ileri tesislerde, bakım ekibinin sahaya daha az girmesi için uzaktan izleme ve planlı mikro-duruş stratejileri yaygınlaşıyor. “Operasyonu durdurmadan” hedefi, aslında teknolojinin iteklediği bu kültür değişimiyle mümkün oluyor: arızaya koşmak yerine, arızayı doğmadan yakalamak.
7) Sarsak elek teli değişimi için sık sorulan 5 soru
1. Tel değişimini gerçekten hiç durmadan yapabilir miyim?
Hayır. Güvenli ve doğru uygulama için elek durmalı ve LOTO yapılmalıdır. Yapılabilen şey, tesisi durdurmadan eleği kısa süreli devre dışı bırakmak ve değişimi hızlandırmaktır.
2. En hızlı sistem hangisi?
Genelde modüler panel ve quick-tension sistemler en hızlıdır. Ancak proses, tane şekli, elek açıklığı ve maliyet hedefi ile uyumlu olmalıdır. Bu noktada sarsak elek seçimi ve deck tasarımı birlikte değerlendirilmelidir.
3. Tel neden hep aynı yerden yırtılıyor?
Çoğu zaman sebep tel değil; besleme dağılımı, travers üstü aşınma, yan kaçıklık veya rezonans/hatalı ayar olabilir. “Sürekli aynı noktadan yırtılma” varsa, sarsak elek besleme geometrisini ve kat üstü koruyucu fitilleri kontrol etmek gerekir.
4. Değişim sonrası verim düştü, neden?
Tel yanlış gerginlikte, yanlış açıklıkta ya da doğru oturmamış olabilir. Ayrıca besleme hızı ve elek eğimi de kontrol edilmelidir. Verim düşüşü, yalnızca tel değil; sarsak elek ayarlarının toplam sonucudur.
5. Stokta neleri tutmak mantıklı?
En çok yırtılan kat için tel/panel, bağlantı elemanları (cıvata, kama, fitil), ve mümkünse hazır kesilmiş tel setleri en hızlı geri dönüşü sağlar. Özellikle sarsak elek teli ve bağlantı sarflarını “set” mantığıyla tutmak, tel değişimini standartlaştırır.
