Taş kırma-eleme tesislerinde sarsak elek verimi genellikle elek teli, yataklama ve vibrasyon ayarı üzerinden konuşulur; ama işin “sessiz kahramanı” çoğu zaman şase tasarımıdır. Şase; titreşimin tesise nasıl aktarıldığını, makinenin ne kadar stabil kaldığını, bakımların ne hızla yapılabildiğini ve hatta uzun vadede çatlak riskinin nasıl yönetildiğini belirler. Bu yüzden “sabit ayak mı, kızaklı sistem mi?” sorusu, yalnızca montaj tercihi değil; işletme stratejisi seçimidir. Aşağıda iki yaklaşımı, verim, bakım, güvenlik ve toplam sahip olma maliyeti açısından sahaya uygun biçimde kıyaslayıp hangi senaryoda hangisinin daha mantıklı olduğunu netleştiriyorum.
Sarsak Elek Şasesi Neden Bu Kadar Kritik?
Sarsak elek şasesi, titreşim üreten gövde ile tesisin taşıyıcı sistemi arasındaki “fiziksel anlaşma metni” gibidir. Şase doğru tasarlanmazsa, dinamik yük yanlış yere biner; sonuçta ankraj gevşemesi, taşıyıcı konstrüksiyonda yorulma, şut bağlantılarında kaçırma ve hatta elek kasasında çatlak gibi zincirleme sorunlar görülür. Tam tersi durumda, yani şase dinamiği iyi yönetilirse; titreşim izolasyonu iyileşir, ekipmanın çalışma karakteri daha kararlı hale gelir ve bakım planlaması çok daha öngörülebilir olur. Bu konu yalnızca “demir işi” değil, aynı zamanda proses kararlılığı ve toplam sahip olma maliyeti konusudur.
Sabit Ayaklı Şase Nedir?
Sabit ayaklı şase, sarsak eleğin belirlenmiş bir temel noktalarına (ankraj, şase pabuçları, çelik konstrüksiyon platform) kalıcı olarak bağlandığı düzenektir. Buradaki ana fikir, eleğin oluşturduğu dinamik yükleri kontrollü bir şekilde taşıyıcı konstrüksiyona aktarmak ve makineyi “yerinden oynamayacak” kadar rijit tutmaktır. Genelde ankraj cıvataları, taban plakaları, şase takviyeleri ve uygun izolatör/lastik takoz/yay kombinasyonu ile titreşim hem yönetilir hem de istenmeyen salınımlar baskılanır.
Sabit Ayaklı Şasenin Güçlü Yanları
1) Yüksek stabilite ve tekrar edilebilir çalışma: Aynı açı, aynı besleme hattı, aynı şut geometrisi korunabildiği için proses kararlılığı artar. Özellikle ürün boyutunun kritik olduğu ocaklarda, sarsak elek davranışının “her gün aynı” olması istenir. Bu; tane dağılımı, alt ürün kalitesi ve geri dönüş oranı gibi KPI’ları (performans göstergeleri) doğrudan etkiler.
2) Daha düşük kaçak hareket riski: Kızaklı sistemlerde olabilecek mikroskobik kaymalar sabit ayakta daha az görülür. Bu da şut ağzı kaçırma, konveyör hizası bozulması ve malzeme sıçraması gibi can sıkıcı sürprizleri azaltır. Özellikle çok katlı elekte, şut hizası bozulduğunda “sorun tek noktada” kalmaz; tüm hattı etkileyebilir.
3) Ağır hizmette dayanım avantajı: Yüksek tonaj, iri besleme ve agresif titreşim koşullarında rijit montaj, doğru izolatör seçimiyle birleştirildiğinde daha “tok” bir çalışma elde edilir. Bu yaklaşım, darbe yüklerinin daha kontrollü taşınmasına yardım eder; ancak bunun için taşıyıcı konstrüksiyonun da aynı disiplinle tasarlanması gerekir.
Sabit Ayaklı Şasenin Zayıf Yanları
1) Bakım ve yer değişimi daha zahmetli: sarsak elek bakımı kapsamında elek altı temizlik, şase altı erişim, yay değişimi veya büyük revizyonlarda sök-tak işi uzar. Plansız duruşları pahalı olan tesislerde bu ciddi bir dezavantajdır. “Bir saatlik bakım” bazen erişim yüzünden “yarım gün duruşa” dönüşebilir.
2) Temel/konstrüksiyon hassasiyeti: Taşıyıcı çelik, kaynak kalitesi ve ankraj doğruluğu zayıfsa, titreşim kaynaklı yorulma çatlakları daha hızlı tetiklenebilir. Sabit ayak “yanlış temele” oturursa sorunu çözmek yerine büyütebilir; çünkü sistem rijit kaldıkça hata enerjiyi farklı noktalarda biriktirir.
Kızaklı Sistem Nedir?
Kızaklı sarsak elek şasesi, eleğin belirli bir ray/kızak düzeni üzerinde konumlandırıldığı; gerektiğinde ileri-geri alınabildiği veya platformdan kontrollü biçimde çıkarılabildiği tasarımdır. Burada amaç, özellikle bakım ve arıza yönetiminde erişilebilirliği dramatik biçimde artırmaktır. Kızaklı sistemler çoğu zaman mekanik kilitleme (pim, stoper, kilit plakası) ve güvenli çekme/itme için vinç noktaları ya da hidrolik iticiler gibi yardımcı elemanlarla birlikte düşünülür.
Kızaklı Sistemlerin Güçlü Yanları
1) Bakım süresini kısaltır: Yay, rulman, vibrasyon motoru, yan sac, şut bağlantıları gibi parçalara erişim kolaylaşır. Bu, özellikle sarsak elek rulmanı değişimi veya sarsak elek teli değişimi gibi rutin işlerde duruş süresini ciddi azaltır. Duruş süresi kısaldıkça “saatlik üretim kaybı” etkisi de küçülür.
2) Temizlik ve tıkanma yönetiminde pratiklik: Nemli malzeme, kil, ince çamur gibi koşullarda tıkanma ve birikme ihtimali artar. Kızakla eleği almak, alt bölgeyi hızlı temizlemek açısından operasyonel bir konfor sağlar. Bu özellikle yağışlı sezonlarda veya yıkama devresiyle çalışan tesislerde önemli bir avantajdır.
3) Revizyon ve yedek makine stratejisi: Bazı tesisler kritik ekipmanlarda “yedek elek” yaklaşımı uygular. Kızaklı sistem, revizyondan çıkan eleğin yerine diğerini daha hızlı devreye almayı kolaylaştırır. Böylece bakım faaliyetleri “plansız arıza” yerine “planlı revizyon” mantığına taşınır.
Kızaklı Sistemlerin Zayıf Yanları
1) Kilitleme ve rijitlik doğru tasarlanmazsa verim düşebilir: Kızak üzerinde çalışırken eleğin mikroskobik oynaması, titreşimi şaseye farklı aktarıp sarsak elek titreşim genliği (amplitüd) ve frekans davranışını etkileyebilir. Sonuç; beklenmedik malzeme sıçraması, yığılma veya ayrışma performansı kaybı olabilir. Bu nedenle kızaklı tasarımda “kızak hareketi” ile “çalışma anındaki kilitli durum” net biçimde ayrılmalıdır.
2) Aşınma ve tolerans yönetimi: Ray-kızak yüzeyleri zamanla aşınır; boşluk artarsa hem gürültü hem de titreşim transferi kötüleşebilir. Bu yüzden kızaklı tasarımda tolerans ve periyodik kontrol şarttır. Aşınma kontrol altına alınmazsa, kilit noktaları üzerinde lokal gerilmeler artar ve uzun vadede metal yorgunluğu hızlanır.
Karar Kriterleri: Hangi Tesiste Hangisi Daha Mantıklı?
1) Tesisin Duruş Maliyeti
Üretim kaybı saat başı yüksekse, kızaklı sistem genellikle avantajlıdır. Çünkü bakım işini hızlandırır. Duruş maliyetinin nispeten düşük olduğu, bakım pencerelerinin geniş olduğu tesislerde sabit ayak stabilite odaklı daha mantıklı olabilir. Burada kritik soru şudur: “Bakım için kaybettiğim saat, bir yılda kaç ton ürüne denk geliyor?”
2) Besleme Karakteri ve Tonaj
İri taneli, darbeli besleme ve yüksek tonajda sabit ayak şase “tank gibi” durur; iyi izolatörle birleşince daha öngörülebilir davranır. Orta tonaj ve sık bakım gerektiren (elek teli çok değişen) hatlarda kızaklı sistem işinizi kolaylaştırır. Ayrıca besleme dengesizliği varsa, şase türünden bağımsız olarak besleyici ayarı ve malzeme dağıtımı optimize edilmeden kalıcı verim beklemek gerçekçi olmaz.
3) Titreşim İzolasyonu ve Yapısal Güvenlik
Şase seçimi tek başına yeterli değildir; izolasyon elemanları (yay/lastik takoz), kütle dağılımı, doğru ankraj ve rezonans kontrolü birlikte ele alınmalıdır. Rijit montajda konstrüksiyon yetersizse çatlak riski artar. Kızaklı sistemde ise kilitleme yetersizse salınım artar. Burada kritik olan, tasarımın dinamik yük hesabına dayanması ve sahada titreşim ölçümü ile doğrulanmasıdır.
4) İş Güvenliği ve Müdahale Kolaylığı
Kızaklı sistemler, doğru güvenlik prosedürüyle uygulandığında bakım personelini daha kontrollü alana taşır; bu ciddi bir artıdır. Ancak “kızak var” diye kilitleme yapılmadan çalıştırmak, fizik kurallarına açık davetiyedir. Sabit ayaklı sistemde ise erişim zor olduğundan bakım sırasında uygunsuz pozisyonlar ve riskli müdahaleler artabilir. Hangisinin daha güvenli olacağı, tasarımın kilitleme noktaları, erişim platformları ve LOTO (kilitle-etiketle) disiplinine göre belirlenir.
En İyi Uygulamalar: Seçim Yaparken Atlanmaması Gereken Teknik Detaylar
• Dinamik dengeleme: Eksantrik mil veya vibrasyon motorları için balans kontrolü şarttır. Balans bozuksa sabit ayak çatlak üretir; kızaklı sistem boşluk büyütür. Özellikle sarsak elek vibrasyon motoru kullanılan düzeneklerde balans doğrulaması, titreşimin “iş” üretmesini sağlar; “hasar” üretmesini değil.
• Rijitlik-titreşim dengesi: Amaç “en rijit” değil, “en doğru frekansta en kontrollü” sistemdir. Şase rijitliği ile izolatör sertliği birlikte optimize edilmelidir. Aksi halde rezonans bölgesine yaklaşılır ve titreşim büyütme görülür.
• Bağlantı elemanları: Cıvata sınıfı, somun kilidi, kontra, pul, kaynak detayları; hepsi titreşimli ekipmanda hayati önemdedir. Basit bir gevşeme, domino taşı gibi tüm sistemi etkileyebilir.
• Periyodik kontrol listesi: Kızak boşluğu, kilit pim aşınması, ayak çatlak kontrolü, ankraj tork kontrolü gibi maddeler bakım planına girmezse seçim ne olursa olsun sorun çıkarır. Burada amaç “arıza yakalamak” değil, arıza oluşmadan önce trendi görmek olmalıdır.
Net Tavsiye: “Doğru” Seçim Ne Zaman Değişir?
Genel bir saha kuralı olarak: proses stabilitesi ve ağır hizmet dayanımı birinci öncelikse sabit ayaklı şase daha iyi bir başlangıç noktasıdır. Buna karşılık bakım süresini kısaltmak, erişimi kolaylaştırmak ve duruş maliyetini düşürmek kritikse kızaklı sistem daha rasyonel bir yatırımdır. Fakat gerçek hayat tek değişkenli değildir: En iyi sonuç, şase tipinden bağımsız şekilde dinamik yük hesabı, doğru izolasyon seçimi ve sahada yapılan titreşim doğrulaması ile gelir. Şaseyi seçmek, oyunun sadece ilk hamlesi; kalan hamleler mühendislik disiplinidir. Bu yüzden karar verirken, sarsak elek konfigürasyonunu (kat sayısı, elek alanı, motor tipi, çalışma eğimi) şaseyle birlikte düşünmek en sağlıklı yaklaşımdır.
