Sarsak elek (titreşimli eleme) sistemlerinde “motorun dönüş yönü” tek başına küçük bir detay gibi görünür; ama pratikte malzemenin elek üstünde ilerleme hızı, tabaka kalınlığı, stratifikasyon (tabakalaşma) ve hatta tel ömrü üzerinde doğrudan belirleyici olabilir. Buradaki kritik nokta şudur: Çoğu sarsak elek, malzemeyi “motor dönüyor diye” değil; motorun oluşturduğu eksantrik kütle kuvvetlerinin vektörel bileşkesi doğru yönde ve doğru fazda oluştuğu için taşır. Yani mesele, bir pervaneyi sağa-sola çevirir gibi “yön” değil; hareket formu (lineer/dairesel/oval) ve bu hareketin atım yönü (throw direction) ile ilgilidir.
1) Önce Mekaniği Netleştirelim: “Dönüş Yönü” Ne Zaman Önemli?
Sarsak eleklerde iki yaygın tahrik yaklaşımı vardır:
- Vibromotorlu (eksantrik ağırlıklı) sistemler: Gövdeye direkt bağlı 1 veya 2 vibrasyon motoru ile titreşim üretilir.
- Eksantrik milli / exciter’lı sistemler: Harici motor-kayış-kasnak veya kaplin ile bir eksantrik mil döndürülür, elek gövdesine titreşim aktarılır.
Dönüş yönü her iki sistemde de önemlidir; ancak etkisi farklıdır. Vibromotorlu sistemlerde “tek motorun yönü” çoğu zaman hareketin “karakterini” (dairesel/oval) belirlerken, iki motorlu sistemlerde asıl belirleyici olan motorların birbirine göre dönüş yönü ve senkronudur. Exciter’lı sistemlerde ise dönüş yönü, eleğin atım yönünü (malzemeyi ileri “fırlatma” bileşenini) değiştirerek akışı ciddi biçimde etkileyebilir.
2) Lineer Hareketli Sarsak Eleklerde (Çift Vibromotor) Yön Neyi Değiştirir?
Çift vibromotorlu lineer sistemlerin çalışma prensibi şuna dayanır: Motorlar zıt yönlerde döner ve oluşan merkezkaç kuvvetleri belirli bir eksende toplanarak lineer sarsak elek davranışı üretir. Bu lineer titreşim, elek yüzeyinde hem yukarı-aşağı (tabakalaşma için) hem de ileri (taşıma için) bir bileşen oluşturur. Motorların dönüş yönü burada iki kritik senaryoda belirleyicidir:
2.1) Bir Motorun Yanlış Yönde Dönmesi: “Lineer” Gider, “Burulma” Gelir
Motorlardan biri ters yönde dönerse sistem, tasarlanan vektör bileşkesini üretemez. Sonuçta:
- Malzeme akışı yavaşlar veya “yerinde zıplama” başlar (taşıma bileşeni düşer).
- Yan kaçma / çapraz yürüyüş görülebilir; malzeme bir köşeye yığılır.
- Gövde burulması artar; şase, bağlantı sacları, cıvatalar ve yaylar daha hızlı yorulur.
Bu durum çoğu sahada “sarsak elek çalışıyor ama kapasite düştü” ya da “bir tarafa yığıyor” şikâyeti olarak çıkar. Klasik belirti: Elek boşta çalışırken bile gövdede asimetrik salınım ve ayaklarda anormal titreşim dağılımı.
2.2) İki Motor Doğru Yönde Ama Faz Ayarı Kötüyse: Akış Var, Verim Yok
Motorlar doğru yönde dönse bile eksantrik ağırlıkların faz açısı yanlışsa, lineer atımın yönü ve şiddeti değişir. Bu şu anlama gelir:
- Atım açısı çok “ileri” olursa malzeme hızlanır; fakat tabakalaşmaya zaman kalmadığı için eleme verimi düşebilir.
- Atım açısı çok “dik” olursa malzeme fazla havalanır; zıplama artar, telde şok yükleri yükselir, ince malzemede körleme (blinding) tetiklenebilir.
Özetle: Çift vibromotorda “dönüş yönü”, tek başına değil; senkron + faz + ağırlık ayarı ile birlikte malzeme akışını belirler. Bu noktada süreç optimizasyonu için sık eşleşen başka bir terim de şudur: sarsak elek atım açısı.
3) Dairesel / Oval Hareketli Sarsak Eleklerde (Tek Tahrik) Yön Neyi Değiştirir?
Tek tahrikli (tek vibromotor veya tek exciter) sistemlerde elek hareketi genellikle dairesel/oval karakterdedir. Burada dönüş yönü, atımın “ileri” bileşenini ve malzemenin elek yüzeyindeki parçacık yörüngesini etkileyebilir. Pratik yansımalar:
- Besleme bölgesinde dağılım: Yön ters ise malzeme daha “geri basabilir”, besleme ağzında yığılma artar.
- Deşarj davranışı: Akış hızlanırsa alt katlarda yatak (bed) incelir; yavaşlarsa deşarj ucunda yatak kalınlaşır ve eleme verimi düşer.
- Tel/Panel temizliği: Doğru atım yönü, parçacıkların gözenekleri “tokatlamasını” dengeler; yanlış yönde körleme veya tıkanma eğilimi artabilir.
Bu sınıfın sahadaki arama niyeti genelde “hangi tip?” üzerinden gelir; bu yüzden yaygın eşleşen bir terimi de ilişkilendirdim: dairesel sarsak elek.
4) Malzeme Akışını Aslında Hangi Parametreler Taşır?
Dönüş yönü, aşağıdaki parametreleri “dolaylı” yönetir. Sahada akışı belirleyen çekirdek set şudur:
- Frekans (Hz / rpm): Titreşim sayısı arttıkça parçacıkların mikro-ivmesi değişir.
- Genlik (stroke / amplitude): Eleğin “ne kadar attığı”. Yetersizse malzeme sürünür, aşırıysa tel/şase yorulur. (Sık eşleşen terim: sarsak elek genlik ayarı)
- Atım açısı (throw angle): İleri taşıma mı, dik tabakalaşma mı baskın olacak belirler.
- Elek eğimi: Yerçekimi bileşeniyle taşıma hızını etkiler; titreşimle birleşince net akış oluşur.
- Yatak kalınlığı (bed depth): Çok kalın yatak eleme verimini öldürür; çok ince yatak kapasiteyi düşürür.
Motor dönüş yönü bu parametreleri doğrudan “ayar düğmesi” gibi değiştirmez; ama atım yönünü ve net kuvvet vektörünü değiştirerek sonuçta benzer etkiyi yaratır. Bu yüzden sahada “yön” sorusu aslında “net hareket vektörü doğru mu?” sorusudur.
5) Sahada Hızlı Teşhis: Dönüş Yönü Akışı Bozuyor mu?
5.1) Belirti Seti
- Kapasite düşüşü ama motor akımı normal: Genelde vektör bileşkesi bozulmuştur (yanlış yön/senkron/faz).
- Malzeme tek tarafa yığılıyor: asimetrik titreşim veya şase/askı problemi olabilir; yanlış yön bunu büyütür.
- Beslemede geri tepme / taşma: Atım yönü beslemeyi “geri iter”.
5.2) Pratik Kontrol Adımları
- Gözlem: Elek üstündeki parçacıkların “ileri adım” mı attığı, yoksa yerinde zıpladığı mı izlenir. Mümkünse yavaş çekim video alınır.
- Ok yönü doğrulama: Vibromotor gövdesindeki dönüş oku ile gerçek dönüş kıyaslanır (kısa süreli jog testi).
- Elektrik faz sırası: Üç fazlı motorlarda iki fazın yeri değişince dönüş yönü ters döner. Bu işlem LOTO (Lockout/Tagout) prosedürleriyle ve yetkili elektrikçiyle yapılmalıdır.
- Senkron kontrolü: Çift motorlu sistemde biri durursa diğerinin de durmasını sağlayan kilitleme (interlock) mantığı incelenir; tek motorla çalışma “anlık” bile olsa gövdeyi zorlar.
- Genlik ölçümü: Basit vibrometre ile besleme ve deşarj uçlarında genlik/frekans kıyaslanır; büyük farklar yapısal soruna işaret eder.
6) Mini Vaka: Yanlış Yön – Doğru Yön Farkı
Kum-çakıl hattında lineer hareketli bir sarsak elekte şikâyet: alt kat ince malzeme kaçırıyor, üstte yığılma artıyor, kapasite %15–20 düşmüş görünüyor. Mekanik aksam sağlam; tel yeni. Sahada yapılan jog testinde motorlardan birinin ters döndüğü görülüyor. Faz yer değişimi sonrası:
- Malzeme yürüyüşü belirgin biçimde düzenleniyor, yığılma azalıyor.
- Deşarj ucunda yatak kalınlığı düşüyor; eleme “nefes alıyor”.
- Şase titreşim hissi azalıyor; operatör “tok çalışıyor” diye tarif ediyor.
Bu tip senaryolarda kazanç, sadece kapasite değil; aynı zamanda tel/panel ömrü ve rulman/yay ömrü olarak geri döner.
7) En İyi Uygulamalar: Yön Kaynaklı Sorunları Kalıcı Önlemek
- Devre tasarımı: Çift vibromotorda motorlar senkron çalışmalı; biri durduğunda diğerini de düşüren koruma mantığı kurulmalıdır.
- Standart kontrol listesi: Her bakım sonrası “dönüş yönü – faz – genlik – bağlantı civataları – yay oturuşu” hızlı kontrolü yapılmalıdır.
- Ağırlık/faz ayarı kayıt altına alma: Eksantrik ağırlıkların ayar açıları fotoğraf ve değer olarak dokümante edilmelidir.
- Durum izleme: Periyodik titreşim analizi ile frekans tepe noktaları izlenerek senkron kaçması ve gevşeklik erken yakalanır.
8) Gelecek Trendleri: “Yön” Tartışması Nereye Evriliyor?
Sektörde eğilim, “usta kulağı” yaklaşımından ölçüm tabanlı optimizasyona kayıyor. VFD (hız kontrol sürücüsü) ile frekansın süreç bazlı ayarlanması, ivme sensörleri ile genlik/kaçıklık takibi, hatta bazı tesislerde tahmine dayalı bakım modelleriyle rulman ve bağlantı gevşekliği erken tespiti yaygınlaşıyor. Bu yaklaşım, dönüş yönü gibi temel konuların bile “kanıta dayalı” şekilde yönetilmesini sağlıyor: Akış hızını, yatak kalınlığını ve eleme verimini ölç; sonra hareket vektörünü (yön/faz/genlik) hedef metriklere göre ayarla. Bu bağlamda okuyucunun “ürün/çözüm” sayfasına gitmesini sağlayan en net eşleşme yine şudur: sarsak elek.
9) Sarsak Elek Motor Dönüş Yönü Hakkında Sık Sorulan 5 Soru
1) Motor yönünü ters çevirirsem malzeme mutlaka ters yönde mi akar?
Hayır. Özellikle eğimli eleklerde yerçekimi baskındır. Yön değişimi çoğu zaman “akışın karakterini” değiştirir; ters akış her tasarımda oluşmaz.
2) Çift vibromotorda iki motor aynı yönde dönerse ne olur?
Net hareket formu bozulur; taşıma bileşeni düşebilir, gövde burulması artabilir ve malzeme dağılımı kötüleşebilir.
3) Malzeme bir tarafa yığılıyorsa kesin sorun yön müdür?
Kesin değil. Yay oturuşu, şase çatlağı, besleme dengesizliği ve tel gerimi de aynı belirtiyi üretir. Yön, hızlı kontrol edilmesi gereken ilk adaydır.
4) Doğru yön nasıl doğrulanır?
Motor üzerindeki ok işareti + kısa süreli jog testi + parçacık yörüngesi gözlemi en hızlı yöntemdir. Ölçüm için vibrometre ile genlik/frekans kıyası eklenebilir.
5) Yön doğru ama verim düşükse ilk neye bakmalıyım?
Genlik, atım açısı, yatak kalınlığı ve besleme dağılımı. Yön, “doğru hareketin” sadece bir parçasıdır; kalan parametreler yanlışsa sonuç yine kötü olur.
